زعفران

به فارسي در كتب مختلف با نامهاي «بخوان»،«زعفرا»،«كيسر»و«رفون»آمده است.در متب طب سنتي با نام زعفران و يا لغت عربي آن«كروكو»نام برده مي شود.

به فرانسوي  safran officinalبه انگليسيCrocus  گفته مي شود.گياهي است از خانواده زنبق Iridaceae،نام علمي آن Crocus  sativus  L. مي باشد.

مشخصات

زعفران گياهي است چند ساله و كوتاه،ارتفاع آن در حدود يك وجب است.برگهاي ان دراز و خطي مانند تره به رنگ سبز زيبا به طول در حدود 10 سانتي متر كه مستقيما از يك پياز سفت كه غده يزر زميني زعفران است،خارج ميشوند.گلهاي زعفران ارغواني به شكل قيف با لوله دراز و باريك كه به شش قسمت منتهي مي شوند كه در حقيقت به جاي گل،برگها به رنگ بنفش هستند و در داخل آن سه عدد پرچم (آلت نر)و خامه و كلاله وتخمدان(آلات ماده)زعفران قرار داد.

خامه دراز گل يا ميله منتهي به كلاله سه شاخهاي مي شود ،اين كلاله زعفران معروف را تشكيل مي دهد كه به صورت اليافي به رنگ قرمز و نارنجي مي باشد.زعفران خيلي مرغوب فقط قسمت كلاله گل يعني قسمت انتهايي خامه است كه چيده مي شود،ولي معمولا خود ميله خامه  را هم اغلب با كلاله مي جينند و با زعفران مخلوط مي كنند كه زعفران را نامرغوب مي كند.زعفران داراي طغم تلخ و عطر قويو رنگين مي باشد.

معمولا از نظر نوعي استاندارد زعفران،قاعده اين است كه هر 50 عدد از الياف كلاله زعفران بايد در حدود 377 ميلي گرم وزن داشته باشد و به طور متوسط از هر ده هزار گل زعفران در حدود 680 گرم محصول به دست مي آيد.زعفران خشك قابل عرضه به بازار  در حدود 14-12 درصد رطوبت دارد.هر 1 ميلي گرم زعفران مرغوب  بايد در حدود 700 ساتني متر مكعب آب را  رنگين كند.

پياز زعفران  از يك قسمت متورم سفت مركزي به نام كورم تشكيل شده كه آن هم با يك غشاي قهوه اي رنگ به نام تونيك پوشيده شده است.

تكثير  زعفران از طريقه كاشت پياز آن صورت مي گيرد.خاك غني خوب تيه شده براي زعفران لازم است.معمولا مزرعه را به كراتهايي به شهناي 5/1 متر كه با يك راهرو باريك از هم جدامي شوند تقسيم مي كنند كه در موقع چيدن رعفران براحتي گلها در دسترس  قرا گيرد.كشت پياز زعفران معمولا در اواخر تير و اوايل مرداد روي خطوطي به فاصله 20-18 سانتي متر كافي است.پس از مدت كوتاهي گلها را ظاهر مي شوند و برداشت زعفران  صبحهها و غروب ها  در طول 4-3 هفته بتدريج انجام مي شود.بعد از ظهور گلها كمكم برگها ظاهر مي شوند  ورشد مي كنند و تابهار باقي مي مانند پس از برداشت گلها قسمت كلاله هر گل را بر مي دارند و لاي كاغذ خشك كن در داخل جعبه هاي كوچكي قرار مي دهند.از يك مزرعه خوب زعفران ميتوان 15-10 كيلوگرم زعفران خشك در سال اول  در هكتار برداشت كرد و در سال دوم 40-30 كيلو گرم و در سال سوم 25-20 كيلوگرم ولي از مزرعه هايي  كه خوب مراقبت نمي شود و خاك آن غني نيست ،كمتر از اين مقدار برداشت مي شود.

زعفران در آب و هواي گرم رشد بهتر مي كند .موطن آن اسپانياست.در كشمير هندوستان و در ايران در مناطقي از خراسان،قائنات و برخي مناطق ديگر  كاشته مي شود.

تركيبات شيميايي

از نظر تركيبات شيميايي پياز زعفران سمي است ومصرف بيش از حد مجاز آن براي حيوانات جوان مهلك و كشنده استو خوردن كلاله گل يا خوردن زعفران بيش از حد مجاز مخدر است.در زعفران گلوكوزيد كوسين،كروستين،پيكروكوسين و اسانس روغني فرار وجود دارد و به علاوه در زعفران سافرانول ، بتا –گام-كاروتن وجود دارد.در زعفران خشك محصول كشمير در حدود 10 درصد آب و 13-5 درصد خاكستر وجود دارد.

در گرده پرچم گل زعفران يك گلوكوزيد متبلور وجود دارد كه مقدار آن در حدود 56/0-3/0 دذرصد مي باشد.

خواص و كاربرد

در چين:معتقد ند كه زعفران  خون را غني مي كند و جريان  خون را تسهيل  و تسريع مي نمايد.آب رنگيسن خيس خورده زعفران برا تعداد زيادي از ناراحتي هاي زنانگي مصرف مي شود،از جمله براي رفع بي نظمي در قاعدگي يا در موارد  نبودن قاعدگي و يا در مورد خونريزي هاي خارج از اندازه بعد از زايمان يا براي مادراني كه جنين مرده در رحم دارند،به كار مي رود.

در حال حاضر به عناون ادويه معطر و براي رنگين كردن غذا مصرف مي شود ولي معمولا به عناون آرامبخش براي تسكين بيماري آسم و سياه سرفه و التهابها به كار رفته است. زعفران طبق نظر حكماي طب سنتي از نظر طبيعت گرم و خشك است ،خواصآن،فرحآور قوي و بريا تقويت حواس و مغز نافع است.مدر است و محرك قواي جنسي مي باشد.مقوي كبد و جهاز تنفسي است و نشاط و خنده ايجاد مي كند،كليه و مثانه را پاك مي كند و باز كننده گرفتگي هاي دماغ ،كبد و طحال است. خوردن يك مثقال آن در موارد سخت زايي مفيد است.خوردن زعفران با عسل براي خرد كردن  سنگ مثانه و اسشمام آن خواب آور است .ماليدن آن به چشم براي افزايش ديد و رفع جرب و التيام جراحت چشم مفيد است.ماليدن آن محلول آن براي سردرد شديد  و بي خوابي نافع است،گرد آن براي رفع خونريزي و شياف آن براي درد رحم و مقعده مفيد ست.زعفران مضر كليه است و اشتها را ضعيف مي كندو قي آور مي باشد و ايجاد سردرد مي كند.اگر مدتي خوردن آن ادامه داده شود  ،  اختلال حواس مي آورد و مضر اعصاب است.جانشين زعفران از نظر خواص معادل يك ششم وزن ان دارچين يا هم وزن آن مغز دانه بالنگ است.

چون نور عطر و خواص زعفران را زايل مي سازد لذا براي نگهداري زعفران بايد آن را دور از روشنايي و در قوطي هاي سربسته حفظ و نگهداري كرد.

تهيه گرد زعفران: زعفران  را به مقدار مورد نظر گرفته در گرم خانه 25 درجه مي خشكانند و نرم ميكوبد و از الك ابريشمي نمره 100 بيرون مي كنند و نخاله هاي آن را كنار مي گذارد ،معمولا 85 درصد زعفران پاك به دست مي آيد.اين گرد از عوامل محرك و ضد تشنج و قاعده آور است،مقدار خوراك آن از 2 دسي گرم تا 2 گرم است.

نتطور زعفران:زعفران خرد كرده 1 واحد،الكل 80 درجه 10 واحد،مدت ده روز بخيسانند و با فشار از پارچه رد كنند و با كاغذ صاف نمايند.اين نتطور  محرك است و ضد تشنج و قاعده آور است و مقدار خوراك آن از 20-4 گرم مي باشد.

دم كرده زعفران :2 گرم زعفران را با 1000 گرم آب جوش مدت نيم ساعت دم كرده و صاف نمايند،اين دم كرده را باشريت زعفران شيرين كنند و در موارد بي نظمي در قاعده در عرض روز فنجان فنجان بخورند ،مقدار زعفران را مي توان زياد نمود.

مخلوط زعفران:25 تا 50 سانتي گرم زعفران ساييده ،10 گرم عسل سفيد را با هم مخلوط مي كنند و با قلم مو و يا مسواك نرم روي لثه ها براي رفع درد موقع خروج دندان اطفال بمالند.

سير

عوارض جانبي:

سميت حاد ناشي از «آليسين» بر طبق مقادير LD₅₀ مشخص شده است، به طوري كه 120 ميلي‌گرم بر كيلوگرم آن به صورت زير جلدي و 60 ميلي‌گرم بر كيلوگرم آن به صورت وريدي در موش موجب بروز اثرات سمي مي‌گردد. در مورد عصاره سير مقادير LD₅₀ بين 5/0 ميلي‌گرم بر كيلوگرم و 30 ميلي‌گرم بر كيلوگرم به صورت خوراكي، داخل صفاقي و زيرجلدي در موش صحرايي و موش گزارش شده است. مطالعات در خصوص سميت مزمن ناشي از روغن سير يا عصاره سير نشان دهنده عقب‌ماندگي ذهني و رشد بدني، آسيب‌معدي در موش صحرايي همچنين كم‌خوني در موش صحرائي، گربه و سگ مي‌باشد.

واكنش‌هاي آلرژيك:

به تكرار گزارش شده است كه قرار گرفتن در معرض سير موجب تحريك واكنش‌هاي آلرژيك مي‌گردد. مثال‌هايي چون، درماتيت تماسي و حملات آسماتيك شديد به دنبال استنشاق پودر سير، اين مطلب را تأييد مي‌نمايد.

بيماران و حيوانات حساس به سير نسبت به پياز و هم‌خانواده‌هاي ديگر سير نيز واكنش متقاطع نشان مي‌دهند، زيرا جزء فعال و مهم «آليسين» و «دي آليل دي سولفايد» در تمامي آنها مشترك است.

مؤلفين ديگر، چنين واكنش متقاطعي را درخصوص «گل لاله» ولي نه در مورد «پياز» مشاهده نموده‌اند.

آزمايشات صورت گرفته بر روي بيماران حساس به سير به صورت داخل جلدي، وجود آنتي‌بادي‌هاي خاص و آلرژي به سير و ديگر اعضاي خانواده «ليلياسه» را اثبات مي‌نمايد.

واكنش‌هاي پوستي:

ممكن است به دنبال مصرف موضعي روغن سير بر روي پوست و يا مخاط ركتوم، تحريكات و التهابات موضعي مشاهده شود. موارد شديد آن در مورد كودكان گزارش شده است. به قسمت «واكنش‌هاي آلرژيك» مراجعه نمائيد.

واكنش‌هاي غدد داخلي:

اثرات شبه هورموني سير و عصاره سير در مطالعات آزمايشگاهي گزارش شده است، به طوري كه در موش صحرايي و گربه اثراتي مشابه استروژن و ACTH مشاهده شده است.

واكنش‌هاي معدي ـ روده‌اي:

خوردن جوانه تازه سير، عصاره سير و يا روغن سير، ممكن است موجب تهوع، استفراغ و اسهال گردد. اثر آخر آن مربوط به تركيب «آدنوزين» بوده كه به عنوان محرك مركزي اسهال عمل مي‌كند.

واكنش‌هاي خوني:

اگرچه مطالعات كلينيكي و فارماكولوژيكي اثر مشخص سير را بر روي عوامل مؤثر بر غلظت ون نشان داده‌اند (به قسمت فارماكولوژي و موارد استفاده مراجعه شود) اما تاكنون هيچ گزارشي در مورد عوارض جانبي خوني يا تداخل دارويي با داروهاي ضد انعقادي داده نشده است. هرچند كه احتمال وجود خطر را نبايد از نظر دور داشت.

باروري، بارداري و شيردهي:

يك تحقيق نشان مي‌دهد كه «آليوم ساتيووم» موجب تنظيم باروري مي‌گردد. همچنين طي تحقيق مذكور، مشخص شده است كه عصاره آبي، الكلي و اترپتروليوم «آليوم ساتيووم» هيچ گونه اثر سوئي در جاي‌گيري جنين در رحم موش صحرايي اعمال نمي‌نمايد. درخوك عصاره سير موجب تحريك انقباضات ريتميك رحم مي‌گردد. برطبق اطلاعات كلينيكي و آزمايشگاهي عوارض جانبي ناشي از مصرف خوراكي سير در طول دوران بارداري و شيردهي مشاهده نشده است.

قدرت سرطانزايي و ايجاد جهش‌هاي ژنتيكي:

آزمايشات نشان دهنده سميت عصاره تازه سير و عصاره الكلي سير براي ژنها مي‌باشد. قدرت جهش‌زايي در «سيستم آزمايشي باكتريال» يا تست Ames مشاهده نشده است. هم‌چنين آزمايش CHE روي جنين موش‌هاي بزرگ چيني و آزمايشات انجام گرفته بر روي هسته‌هاي كوچك سلولهاي موش صحرايي نشان دهنده اثر سيتوتوكسيك سير مي‌باشد اما هيچ‌گونه اثر موتاژنيك ديده نشده است. تنها، محصولات حاصل از پيروليز سير نتايج مثبتي در تست Ames و تست Drosophila نشان دادند.

اطلاعاتي در مورد قدرت سرطانزايي و يا احتمال وجود پتانسيل سرطانزايي در مورد «آليوم ساتيووم» بدست نيامده است.

فلفل از نظر پاك كردن ريه ها

طبق نظر دگتر زيمنت كه از كارشناسان معروف بيمري ذات الريه است ، فلفل قمزبراي انواع شكلهاي برونشيتهاي مزمن و امفيزما مفيد است . دكتر زيمنت ميگويد شاد يدر اثر ماده تند كاپسائي سين در فلفل قرمز كه دهان و زبان را مي سوزانداين گياه در رديف داروهاي موثر سينه اي و خلط آور قرار گرفته است. دكتر زيمنت فلفل قرمز را ، روبي توسين طبيعي مي نامد . توجيه دكتر زيمنت اين است .، همين كه فلفل قرمز خوردهشد معده تحريك دشه و خود به خود به سلولهاي برونشها علامت ميدهد كه مايعي ترشح كرده و موجب رقيق شدن و كاهش لزجي و چسبندگي اخلاط ريه و گلو گردند و در نتيجه اخلاط به راحتي خارج مي شوند . تحقيقات علمي او نشان ميدهد كه خوردن فلفل قرمز براي پيشگيري برونشيت مزمن مفيد است و اگر شروع شده باشد نيز كمك مي كند بيمار براحتي با آن مدارا كند.

تحقيقات علمي محققان سوئدي در مورد جانوران آزمايشگاهي نشان مي دهد كه مصرف يك دور از ماده كاپسائي سين موجب كاهش حساسيت ريه ها شده و قسمتي از آسيبهاي وارده به سلولها برونشها و تراخه را كاهش داده و انقباضهاي برونشي كه در اثر كشدن سيگار ايجادشده رفع مي نمايد . با اين توجيه فلفل قرمز ممكن است براي مبتلايان به آسم و ساير بيماران مبتلا به ناراحتي هاي مجاري تنفسي كمك نمايد ( البته اگر آلرژي نداشته باشند و آسم آنها آسم الرژيك نباشد . ) دكتر زيمنت همچنين معتقد است كه فلفل رمز موجب پاك كردن سينوسها مي شود و در موارد سرماخوردگي هاي معمولي نيز مفيد است.